Orta Azııa – dúleı apattardyń qaýpi tym joǵary aımaq sanalady. Sý tasqyny men qýańshylyq bul keńistikti meken etetin halyqtyń úshten biri úshin negizgi tirshilik tynysyna aınalǵan aýyl sharýashylyǵy sektoryna aıtarlyqtaı salqynyn tıgizip otyr. Almatyda bas qosqan aıtýly sarapshylar 2000-2001 jyldary Orta Azııa aýmaǵyndaǵy elderdiń aýyl sharýashylyq salasy bir ǵana qurǵaqshylyqtyń saldarynan 800 mıllıon dollar kóleminde zııan shekkenin alǵa tartady. Bul statıstıkanyń ishinde ásirese aýyl halqynyń úles salmaǵy basym. Odan bólek qar kóshkini, jer silkinisi sekildi túrli tótenshe jaǵdaılardan keletin shyǵyndarǵa da qomaqty qarjy qajet.
– Qazaqstanda jyl saıyn jer silkinisinen 200 myńǵa jýyq adam zardap shegedi, al eldiń jalpy ishki ónimine zilzalanyń tıgizetin zııany – jylyna shamamen 1 mıllıard dollar. О́tken otyz jylda osy aımaqta oryn alǵan apattardan 10 mıllıonnan astam adam zardap shekti. Munyń ekonomıkaǵa tıgizgen zııany shamamen $2,5 mlr. Jyl saıyn aýqymdy búlinýge sebep bola alatyn zilzalanyń saldary JIО́-niń 2%-yn, al sý tasqynynyń zardaby – 1,6%-dy quraıdy, – deıdi Dúnıejúzilik banktiń Dúleı apat táýekelderin basqarý isiniń aǵa mamany Ko Takeýchı.
Dúnıejúzilik banktiń Qazaqstandaǵy turaqty ókili Ato Braýn tabıǵat apattary ekonomıkaǵa orasan zııan keltirýmen qatar azamattardyń ózin-ózi qarjylyq qamtamasyz etý qabiletine keri áserin tıgizetinin aıtady. Onyń sózinshe, Orta Azııa elderi el bıýdjetine zııany tıetin bul qaýipti jaqsy túsinedi.
Ony taraptardyń qarjylyq qorǵaýdy qamtamasyz etý joldary men qarjy quraldaryna degen qyzyǵýshylyǵynan aq ańǵarýǵa bolady. Maman qarjylyq aýyrtpalyqty tómendetý men dúleı apattan soń turǵyndardyń ómir súrýine qajet qarajatty jedel qalpyna keltirý joldary áli de tolyqqandy zertteýdi qajet etetinin jasyrmaıdy.
Al Orta Azııadaǵy mundaı apattar memleketaralyq shekaralardy qıyp ótip jatqanyn tilge tıek etken Almaty qalalyq Tótenshe jaǵdaılar jáne apat táýekelin tómendetý ortalyǵynyń dırektory Valerıı Petrov: «Bul aımaqtarǵa qonystanǵan kez-kelgen eldiń birinde oryn alǵan orasan apat búkil aımaqqa qaýip tóndirýi múmkin jáne bul osy saladaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy ekenin kórsetedi» deıdi.
Forýmda sóz alǵan Dúnıejúzilik banktiń Áleýmettik máseleler, qala jáne aýyldyń damýy men ornyqtylyǵy boıynsha jahandyq tájirıbe jónindegi aǵa dırektory Ede Horhe Iııash Vaskez, Orta Azııa elderi dúleı apattardyń zııanyna qarsy kúresý isinde belsendilik tanytyp otyrǵanyn, dese de osy qyzmetti ary qaraı keńeıtý isinde áli de júzege asyrylmaı kele jatqan múmkindikter bar ekenin jetkizdi.
Álemniń ár qıyrynan kelgen uzyn sany 80-nen astam sarapshy ortaq problemany birlese otyryp baǵyndyrýdyń ońtaıly tásilderin sarapqa saldy. Dúnıejúzilik banktiń apattar táýekelin basqarý salasyndaǵy yntymaqtastyq qyzmeti, sonyń ishinde Orta Azııa memleketterindegi qarjylyq qorǵanys quraldaryn damytý isi boıynsha naqty usynystar aıtyldy.
Qazirgi tańda Dúnıejúzilik banktiń osy aımaqtaǵy elderdiń jobalaryna quıǵan ınvestısııasy 100 mln dollardy quraǵan. Qoryta aıtqanda, mamandar bul aımaqtardy dúleı apattardyń táýekelinen qarjylyq qorǵaýdy kúsheıtip, osy táýekelderdi basqarý salasynda kúsh biriktirý qajet dep esepteıdi.
Sondaı-aq bul baǵyttarda edáýir ilgerilep ketken Meksıka, Úndistan jáne Túrkııa elderiniń ozyq tájirıbesine súıený artyq etpeıdi.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
